De Beweging tegen God. De goddeloze denkers Marx, Darwin en Nietzsche en hun wereldschokkende gedachten

docent: drs. J. Lagendijk

Wie al wat ouder is, heeft het karakter van de zondag in de afgelopen decennia onherkenbaar zien veranderen. Vroeger een dag van rust, inkeer en kerkgang (of volgens sommigen: verveling). Tegenwoordig een dag van ontspanning, bedrijvigheid en boodschappen doen (of volgens sommigen: vervelingsbeheersing). Binnen afzienbare tijd verdwijnt ook nog de laatste zondag – de koopzondag. Dan onderscheidt de zondag zich in niets meer van een doordeweekse dag.

Het verdwijnen van de zondag is één van de vele alledaagse gevolgen van een gedachte, een eeuwenoude filosofische gedachte, waarvan de uiterste consequenties nog maar nauwelijks tot ons zijn doorgedrongen. Wanneer Descartes aan het begin van de zeventiende eeuw als eerste verklaart dat de zelfbewuste mens het fundament van de kosmos is, heeft hij er geen flauw vermoeden van, dat hij daarmee een beweging tegen God in gang zet die onherroepelijk is. Wanneer Kant aan het eind van de achttiende eeuw stelt, dat de moderne, verlichte mens zich uit zijn ‘zelfverkozen onmondigheid’ dient te bevrijden, heeft hij er volstrekt geen weet van, dat hij daarmee de dood van God aankondigt. De uiterste consequenties van de moderne verzelfstandiging (emancipatie) van de mens komen pas in de negentiende eeuw voor het eerst aan het licht – in het werk van Marx, Darwin en Nietzsche.

Bij Marx, Darwin en Nietzsche is er geen sprake van modieus vrijblijvend atheïsme. Zij beseffen dat het verdwijnen van God wereldschokkend is, omdat vertrouwde, millennia oude tegenstellingen daarmee op hun kop worden gezet of langzaam vervagen: de tegenstellingen tussen mens en dier, tussen goed en kwaad, denken en doen, waarheid en leugen, hemel en aarde, oorlog en vrede, enzovoorts. Marx, Darwin en Nietzsche zien zich geconfronteerd met een immens probleem: het probleem dat de vrijheid van de mens gepaard gaat met een ongelooflijk verlies aan houvast. Hun filosofie is in de eerste plaats een poging om een oplossing te vinden voor dit probleem.

De negentiende en twintigste eeuw kennen heel wat bewegingen (-ismen) die zich direct of indirect tegen God afzetten: liberalisme, socialisme, communisme, fascisme, humanisme, feminisme, enzovoorts. Al deze bewegingen, hoe verschillend verder ook, vinden hun voedingsbodem in het denken van Marx, Darwin en Nietzsche.

Deze cursus behandelt diepgaand de filosofische gedachten van Marx, Darwin en Nietzsche en hun blijvende invloed op het hedendaagse denken en doen.

De thema’s en vragen die daarbij aan de orde komen, zijn onder meer:

• Is een moraal zonder God mogelijk?

Kent Darwins dierenwereld een moraal?

Wat wil het zeggen, dat wij ‘voorbij goed en kwaad’ zijn (Nietzsche)?

• Wat heeft de hedendaagse voorrang van het economisch denken (Marx) te maken met de dood van God?

Is de Economie onze nieuwe God?

Wie is Nietzsches Uebermensch?

Is Nietzsches ‘laatste mens’ de huidige ‘boodschappenmens’?

• Wat is de Verlichting? Hoe is zij ontstaan (Descartes, Spinoza, Kant)?

Is de Verlichting omgeslagen in een ‘moderne Verduistering’ (Nietzsches nihilisme)?

Is Marx’ (en onze) economische rationaliteit een voortzetting van de rationaliteit van de Verlichting? ….. Van Verlichting tot spaarlamp?

• Gaat het verdwijnen van God hand in hand met de vooruitgang van wetenschap en techniek?

• Is Darwins evolutieleer in strijd met Gods woord?

Kan men met behulp van de evolutieleer aantonen dat ‘God een misvatting’ is?

Wat zou het atheïsme zijn zonder God?

• Nu er geen leven na de dood meer is, komt er – zegt Nietzsche – een enorm gewicht op ons leven te rusten: het is nu of nooit. Vanwaar dan ‘de ondraaglijke lichtheid van het (moderne) bestaan’?

• De invloed van Marx, Darwin en Nietzsche op de filosofie van de twintigste eeuw is enorm. Er is bijna geen twintigste-eeuwse filosoof (van Heidegger en Sartre tot Arendt en Dennett) die zich niet in hen verdiept heeft. Waarom zijn Marx, Darwin en Nietzsche zo onontkoombaar voor het huidige denken?

• Onze wereld kenmerkt zich door voortdurende verandering en rusteloosheid. De moderne mens rent van de ene crisis naar de andere – voortdurend dienen zich nieuwe problemen en oplossingen aan, enzovoorts. Is de beweging tegen God uiteindelijk een doelloze beweging? 

 

Godsdienst is de opium van het volk.

De kritiek op de religie eindigt met de leer dat de mens het hoogste wezen voor de mens moet zijn. Het einde van God is het begin van de mens.

Marx

 

De mens is een dier.

En verder niets.

Darwin

 

God is dood. En wij zijn Zijn moordenaars.

Het nihilisme staat voor de deur.

Waar komt deze uiterst onherbergzame gast vandaan?

Nietzsche

Praktische informatie

Cursusdagen:	Dinsdag 7, 14, 21 februari; 6, 13, 20, 27 maart; 3, 17, 24 april 2012
Tijd:	10.30-13.00 uur
Locatie:	De Haagse Hogeschool, Johanna Westerdijkplein 75, Den Haag
Kosten:	€ 215,--
Werkvorm:	hoor- en werkcolleges
Studiebelasting:	10 colleges van 2 uur en ongeveer 2 uur zelfstudie per week
Literatuur:	De docent reikt tijdens de cursus teksten uit.

Docent

Jan Lagendijk is docent filosofie. Hij studeerde filosofie en psychologie in Leiden en Amsterdam.