Van mythologie naar filosofie

docent: drs. P. Franso

“Homerus verdient het

van de concoursen verdreven

en afgeranseld te worden ...”

Heraclitus

Als Thales in 585 voor Christus een zonsverduistering voorspelt die uitkomt, is het gedaan met de mythologie. Waren eerst de goden debet aan de natuurverschijnselen, nu begint men in te zien dat de natuur is zoals die is. Met Thales begint de filosofie. Filosofie (klassiek Grieks) betekent liefde voor de wijsheid. Niet in de zin van de wijsheid in pacht hebben, maar van de wijsheid hoogachten. In deze cursus maakt u kennis met de filosofie van de oudheid (ca. 600 – 200 v. Chr.), een reactie daarop van de middeleeuwse filosofen Avicenna, Averroes, Thomas van Aquino en Willem van Ockham (ca. 1100 – 1400) en van de Renaissancefilosoof Pico della Mirandola (vijftiende eeuw).

Evenals Thales was Heraclitus een natuurfilosoof, bekend van de uitspraak dat alles in beweging is ( pantha rei). Waar Heraclitus de filosoof van het worden is, is Parmenides de filosoof van het Zijn(de). Het werkwoord worden was voor Parmenides zoiets als vloeken in de kerk, aldus Luciano de Crescenzo. Met zijn introductie van het Zijn als enige waarheid c.q. werkelijkheid, wordt de ontologie (zijnsleer) onderdeel van de filosofie.

Met Socrates begint de omwenteling van de filosofie. Niet langer staat de algemene natuur centraal in de filosofie, maar de natuur van de mens. Wat de ethiek betreft echter, is Socrates meer geïnteresseerd in de betekenis van een begrip als goed, mooi, e.d. Als filosoof van de ironie stelde hij vragen, waarop hij een juist en precies geformuleerd antwoord verlangde. Uit het antwoord ontstond weer een nieuwe vraag. Wie eerst zeker was van zijn antwoord, kwam tot het besef dat zijn oorspronkelijke mening niet de juiste was.

Plato borduurt met zijn theorie over de ideeën (entiteiten) verder op de ontologie van Parmenides. Kennis van de ideeën is de enige ware kennis, omdat die gerelateerd is aan het onveranderlijke zijn. Daartegenover staat de mening, kennis gerelateerd aan dat wat voortdurend verandert. Ook Aristoteles maakt in zijn epistemologie (kennisleer) onderscheid tussen het hebben van een mening en kennis. Van ideeën moest hij echter niets hebben. Ideeën waren naar zijn mening niets anders dan vormen. De deugdethiek van Aristoteles is een ethiek van het midden, gericht op het vermijden van uitersten.

Komende bij de filosofie van Epicurus leren we wat te doen en te laten om gelukkig te zijn. Geluk in de zin van: tel je zegeningen en verlang niet naar het onmogelijke. Voor de Stoa was leven zonder meer niet genoeg, het moest ook zin hebben. Bekende uitspraak van de Stoa is dat de mens moest leven in overeenstemming met de natuur. Zowel de ethiek van Epicurus als die van de Stoa borduurt verder op de deugdenleer, aangereikt door Aristoteles.

Via Arabische filosofen en wetenschappers maakte men in het Westen kennis met de filosofie van Plato en Aristoteles. Bekende Arabische filosofen zijn Avicenna en Averroes. Thomas van Aquino baseerde zijn zijnsmetafysica op die van Avicenna. Om aan te geven dat je niet te veel woorden moet gebruiken om iets duidelijk te maken verwijst menigeen naar het scheermes van Willem van Ockham. In De naam van de roos van Umberto Eco speelt hij een centrale rol in de discussie over het armoedebeginsel.

Tot slot het mensbeeld van de Renaissancefilosoof Pico della Mirandola. In zijn Rede over de menselijke waardigheid presenteert hij de vrije mens, die zijn lot in eigen handen neemt. Terug naar de Oudheid is het devies, de grote klassieke denkers, onder wie Plato, in plaats van de middeleeuwse betweters. Vanaf die tijd staan de Middeleeuwen bekend als een duistere periode, een tijd van stilstand wat het denken betreft.

Praktische informatie

Cursusdagen:	Donderdag 2, 9, 16, 23 februari; 8, 15, 22, 29 maart; 5, 12 april 2012
Tijd:	13.30-16.00 uur
Kosten:	€ 215,--
Locatie:	De Haagse Hogeschool, Johanna Westerdijkplein 75, Den Haag
Werkvorm:	hoor- en werkcolleges
Studiebelasting:	10 colleges van 2 uur en 2 uur zelfstudie per week
Literatuur	De docent verstrekt tijdens het eerste college een syllabus tegen betaling van 5 euro.

De docent

Paula Franso heeft filosofie en theologie gestudeerd aan de Universiteit Utrecht en verzorgt cursussen.