De Victoriaanse Tijd en het Fin de Siècle

docent: dr. J. Voogt

De negentiende eeuw in Engeland is een tijd van grote verandering. In de jaren 1840 is die verandering tastbaar aanwezig. De eerste tekenen zijn er al veel eerder, maar eerst in dit decennium is men zich ervan bewust. Opvallend is dat in 1847 en 1848 - in minder dan twintig maanden - de volgende romans worden gepubliceerd: Charles Dickens, Dombey and Son; Emily Brontë, Wuthering Heights; William Makepeace Thackeray, Vanity Fair; Charlotte Brontë, Jane Eyre; Elizabeth Gaskell, Mary Barton; Benjamin Disraeli, Tancred or The New Crusade en Anne Brontë, The Tenant of Wildfell Hall.

De publicatie van een dergelijk aantal major achievements binnen een zo kort tijdsbestek kan niet los worden gezien van de turbulente maatschappelijke ontwikkelingen in deze periode. De bloeiperiode van de roman die hier een aanvang neemt en die tachtig jaar zal duren, komt tot stand nadat, incidenteel, uiteenlopende vormen van de roman zijn verschenen. Deze verkennende fase van de roman als literair genre heeft een aantal uitzonderlijke werken opgeleverd: Daniel Defoe, Robinson Crusoe (1719); Henry Fielding, Tom Jones (1749); Samuel Richardson , Pamela or Virtue Rewarded (1740); Jane Austen , Pride and Prejudice (1813) en Walter Scott, The Heart of Midlothian (1818).

De Engelse samenleving verandert onder invloed van de Industriële Revolutie, de democratie en de stedelijke ontwikkeling; in de jaren 1840 dringen al die veranderingen tot ieders bewustzijn door. De twaalf jaar tussen het verschijnen van de eerste roman van Charles Dickens ( The Pickwick Papers, 1837) en de publicatie van het innovatieve Dombey and Son in 1848, zijn ook de jaren van het Chartisme (in essentie de eerste grote arbeidersbeweging). De allereerste industriële samenleving ter wereld komt dan in een belangrijke fase. Tegen het midden van de negentiende eeuw is Engeland het eerste land met een hoofdzakelijk stedelijke bevolking . Music-halls, Sunday newspapers, parken, musea en bibliotheken vormen nieuwe elementen in de steden van het industriële Engeland. Er komt wetgeving op het gebied van de werktijden in fabrieken en de gezondheidszorg. En op economisch gebied wordt door het opheffen van de Corn Laws [importheffingen op buitenlands graan (1815-1846)], de vrije handel bevorderd.

Het is niet verbazingwekkend dat juist in deze tijd vernieuwende literatuur ontstaat in de vorm van de roman. De novel als literair genre bestaat al veel langer, maar staat (nog) niet in hoog aanzien. Dat de roman in deze tijd belangrijk wordt, heeft vooral te maken met het feit dat er meer gelezen wordt. (Tussen 1820 en 1860 stijgt het aantal uitgebrachte boeken van 580 tot 2600, voor het overgrote deel romans). Het lezen wordt bevorderd door de opkomst van bibliotheken. Tegelijkertijd verschijnen er meer kranten en tijdschriften. Toch vormt het aantal lezers dan nog een minderheid en dat geldt zeker voor de roman. Belangrijk voor de ontwikkeling van de roman is het feit dat Charles Dickens en anderen uit commercieel belang hun verhalen als feuilleton in tijdschriften laten verschijnen. Hierdoor neem het aantal lezers snel toe. De verklaring is dat steeds meer mensen behoefte hebben aan het soort kennis en informatie dat te vinden is in het fictieve werk van met name Charles Dickens. De romans van Dickens zijn urban novels; ze beschrijven de sociale misstanden die het gevolg zijn van de Industriële Revolutie. Thomas Hardy daarentegen situeert zijn romans in het fictieve graafschap Wessex; hij verwijst daarmee naar het roemruchte, verre verleden, toen de koningen van Engeland daar woonden en het West-Saxon het belangrijkste dialect was dat in Engeland gesproken werd. Thomas Hardy reageert tegen de veranderingen die het gevolg zijn van de Industriële Revolutie. Zoals in zijn andere romans, overheerst in Tess of the D’Urbervilles de Griekse noodlotsgedachte . Jane Eyre van Charlotte Brontë is een compositorisch gelaagde roman en is meer dan een romantisch verhaal. Het is een Bildungsroman en maakt veelvuldig gebruik van symbolisme . Jane Eyre schildert heel indringend de positie van de vrouw in de Victoriaanse periode.

Als Mark Twain in 1897 tijdens het zestigjarig regeringsjubileum van Koningin Victoria in Londen is, merkt hij op dat Engeland al tweeduizend jaar bestaat, maar dat de wereld sinds de dag dat Koningin Victoria geboren is meer veranderd is dan in alle jaren die daar in de historie van Engeland aan voorafgaan.

Isabel Colegate beschrijft in The Shooting Party een essentieel deel van het leven van de landed gentry. Het verhaal speelt zich af aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Colegate schetst haarscherp de verhoudingen in de Engelse klassenmaatschappij zoals die gelden tot het begin van de twintigste eeuw, maar waarvan de eerste tekenen van verandering in deze roman zichtbaar worden. Het is een wereld die door de impact van de oorlog, die in Engeland bekend staat als The Great War, blijvend zou veranderen.

We lezen en bespreken de volgende romans:

week 1 en 2: Charlotte Brontë, Jane Eyre

week 3 en 4: Charles Dickens , Hard Times

week 5 en 6: Thomas Hardy , Tess of the D’Urbervilles

week 7 en 8: Isabel Colegate, The Shooting Party

Praktische informatie

Cursusdagen:	Woensdag 1, 8, 15, 22 februari; 7, 14, 21, 28 maart 2012
Tijd:	10.00-12.30 uur
Locatie:	De Haagse Hogeschool, Johanna Westerdijkplein 75, Den Haag
Kosten:	€ 190,--
Werkvorm:	werkcolleges met een inleiding door de docent en discussie
Studiebelasting:	8 colleges van 2 uur en als zelfstudie het lezen van vier romans
Literatuur:	De romans kunnen in het Engels of in een Nederlandse vertaling worden gelezen. Het is raadzaam om voor aanvang van de cursus alvast een aantal hiervan te lezen.
Bijzonderheden:	Er wordt geen speciale voorkennis verondersteld.

Docent

Jan Voogt is voormalig docent Engels aan diverse instellingen in Nederland en de VS. Voor HOVO verzorgde hij eerder een cursus over de Vietnam oorlog en over het Amerikaanse Zuiden.