Het Nederlandse boek door de eeuwen heen   

docenten: P. van Capelleveen, drs. M. van Delft, dr. A. Leerintveld en drs. E. van der Vlist

De Koninklijke Bibliotheek (KB) te Den Haag biedt in een reeks van zes colleges een verrassend overzicht van het Nederlandse boek door de eeuwen heen. Aan de hand van bijzondere stukken uit de KB-collecties maken conservatoren de geschiedenis van het Nederlandse boek zichtbaar. De stukken komen hierbij echt op tafel.

Aan bod komen:

1. “Middeleeuwse handschriften” door Ed van der Vlist

In dit college komen de Middeleeuwen wel heel dichtbij. Aan de hand van originele voorbeelden wordt uitgelegd en getoond welke boeken er voor wie zijn geschreven. Boeken voor kerkelijk gebruik komen op tafel, maar ook prachtwerken die voor vorsten werden vervaardigd. Ook zal aandacht geschonken worden aan de boeken voor leken, met name de getijdenboeken.

2. “Vroege drukken uit de vijftiende eeuw” door Marieke van Delft

Halverwege de vijftiende eeuw deed Johannes Gutenberg zijn belangrijke vinding: de boekdrukkunst. In deze bijeenkomst wordt ingegaan op de uitvinding van de boekdrukkunst. Wat was de essentie? Wat waren de gevolgen? Aan de hand van bijzondere incunabelen (boeken gedrukt tussen 1450 en 1501) wordt getoond wat de kenmerken zijn van die vroege drukken en wat voor onderzoek ernaar gedaan is.

3. “Moderne handschriften” door Ad Leerintveld

“Modern” noemen we die handschriften die zijn ontstaan na 1550. De boekdrukkunst bestond toen al een eeuw, maar toch bleef het handschrift populair. De brief, het reisverslag, het album amicorum, het dagboek, zijn tot op de dag van vandaag blijven bestaan. Maar ook handgeschreven en getypte teksten, al dan niet bestemd om gedrukt te worden (kopij-handschriften), zijn in de KB-collectie opgenomen. Deze grote verscheidenheid aan handschriftelijk materiaal is het onderwerp van dit college.

4. “De gouden eeuw van het gedrukte boek” door Marieke van Delft

Tot aan 1800 vond de productie van gedrukte boeken vrijwel uitsluitend handmatig plaats. Toch werden er heel wat boeken gedrukt, zeker in Nederland. In dit college wordt de geschiedenis van het boek in Nederland aan de hand van bijzondere boeken uit de zestiende tot en met de achttiende eeuw uit de doeken gedaan. Er wordt ingegaan op de techniek, drukkers en boekhandelaren, verboden boeken, ‘het Hollandse wonder’ en prachtwerken.

5. “Massaproductie en private presses, 1850-1950” door Paul van Capelleveen

De industrialisatie had grote invloed op het gedrukte boek. Productiewijzen veranderden het uiterlijk van het boek en de manier van distributie. Onder invloed van de Arts and Crafts-beweging kwam de ‘boek-kunst’ tot bloei en tegen 1950 was een nieuwe standaard van boektypografie bereikt. In dit college wordt aandacht geschonken aan goedkope boeken, gelithografeerde boeken, tijdschriften, private press-boeken en het modernisme (onder andere De Stijl).

6. “Van lood naar i-pad; het moderne boek vanaf 1950” door Paul van Capelleveen

In dit laatste college van deze reeks wordt besproken en getoond hoe de typografie zich na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde. Het lood van de zetterij maakt plaats voor offset en digitale ontwerppraktijken. De gevolgen voor het uiterlijk van het boek – het verlies van drukkwaliteit, de winst van het digitale – worden getoond aan de hand van voorbeelden: onder andere populaire series, encyclopedieën, best verzorgde boeken, stencils, printing on demand, interactieve kinderboeken, i-pad.

Praktische informatie

Cursusdagen:	Donderdag 8, 15, 22, 29 maart; 5, 12 april 2012
Tijd:	10.30 – 12.30 uur
Locatie:	Koninklijke Bibliotheek, Prins Willem-Alexanderhof 5, Den Haag
Kosten:	€ 160,--
Werkvorm:	hoor- en kijkcolleges met de mogelijkheid tot vragenstellen
Studiebelasting:	6 colleges van 2 uur
Literatuur:	Cursisten kunnen ter voorbereiding op de colleges kennisnemen van: - Ed van der Vlist, Schitterende schatten. Verluchte handschriften in de Koninklijke Bibliotheek. Amersfoort/Brugge, Bekking & Blitz Uitgevers, 2011. - Honderd hoogtepunten uit de Koninklijke Bibliotheek. Zwolle, Waanders Uitgevers, 1994. Ook digitaal beschikbaar via de website van de KB: http://www.kb.nl/galerie/100hoogtepunten/index.html - Bibliopolis. Geschiedenis van het gedrukte boek in Nederland. Website: http://www.bibliopolis.nl/ Ook in boekvorm uitgebracht door Waanders Uitgevers te Zwolle in 2003. - Clemens de Wolf en Paul van Capelleveen, ‘De opkomst van de private press’, in: Het ideale boek: honderd jaar private press in Nederland,1910-2010. Nijmegen 2010, p. 19-43.
Bijzonderheden:	Deelnemers aan deze collegereeks ontvangen voor € 7,50 een jaarpas van de Koninklijke Bibliotheek (50 % korting, studententarief). Ook wordt de cursisten een rondleiding door de KB aangeboden. Wegens de kwetsbaarheid en de kostbaarheid van de originele stukken is de maximale groepsgrootte bepaald op 15 personen.

De docenten

Ed van der Vlist is historicus. Hij is conservator middeleeuwse handschriften bij de KB. Hij publiceerde onder meer over middeleeuwse (boek)geschiedenis en over de geschiedenis van Leiden.

Marieke van Delft studeerde geschiedenis en boekwetenschap in Leiden en Amsterdam. Zij is bij de KB conservator oude drukken en redacteur-coördinator van Bibliopolis. Zij publiceert over allerlei aspecten van het gedrukte boek in Nederland in verschillende eeuwen.

Ad Leerintveld is conservator na-middeleeuwse handschriften bij de KB. Hij studeerde historische Nederlandse letterkunde en boekwetenschap. Hij publiceert over zeventiende-eeuwse literaire en boekhistorische zaken met name betreffende Constantijn Huygens.

Paul van Capelleveen is boekhistoricus en als conservator bij de KB verantwoordelijk voor het moderne boek. Zijn laatste publicatie is Het ideale boek: honderd jaar private press in Nederland,1910-2010. Nijmegen 2010.