Marli Huijer over haar tijd als Denker des Vaderlands: ‘Je moet moed hebben’

Na twee jaar Denker des Vaderlands (DdV) geweest te zijn, gaf lector Filosofie en Beroepspraktijk Marli Huijer onlangs het stokje door aan René ten Bos. Met H/NIEUWS blikt ze terug op haar tijd als publieksfilosoof.

Marli Heijer in Vrij Nederland

Marli’s presentatie aan het grote publiek als nieuwe DdV begint een tikkeltje onconventioneel. Op 13 maart 2015 schuift de Denker namelijk aan bij het televisieprogramma De Wereld Draait Door (DWDD). En terwijl Marli het concept ‘tussendenken’ introduceert, gaat ze – tot grote hilariteit van het publiek en tafelheer Marc-Marie Huijbregts – als eerste gast in het bestaan van DWDD op schoot zitten van presentator Matthijs van Nieuwkerk: ‘Nu is het contact volkomen anders dan wanneer ik daar [achter de tafel] zit', legt Marli uit, om er terloops aan toe te voegen dat ze Matthijs ‘een hele leuke man’ vindt.

Ik beweeg heen en weer tussen het meedenken van Gude [de eerste DdV, red] en het tegendenken van Achterhuis [de tweede DdV, red]. (…). Het hangt van het moment en de situatie af welk van beide het meest geschikt is. Het gevaar van alleen maar meedenken is dat het denken zich niet verder ontwikkelt en iedereen hetzelfde gaat denken. Maar ook het tegendenken is niet zonder risico. Wie zoals Achterhuis zijn eerdere ongelijk transformeert tot een “tegen zichzelf in denken”, heeft tenslotte altijd gelijk, merkte journalist Sjoerd de Jong op in NRC Handelsblad van 12 februari 2012: Wie maar lang genoeg tegen zichzelf in denkt, denkt op een goed moment altijd weer met zichzelf mee.’ Uit Marli’s boek Leve de publieksfilosofie! waarin ze terugblikt op haar tijd als DdV.

De opdracht voor de DdV om heel Nederland het plezier van de wijsbegeerte te laten ervaren, aan het denken te zetten, zodat iedereen aan het einde zegt: ‘Filosofie; daar heb je wat aan’, gaat Marli naar eigen zeggen ‘best goed’ af. In dezelfde uitzending erkent ze ook dat de publieke media een enorm bereik hebben, veel meer dan wanneer ze voor een zaaltje van dertig of veertig man een lezing geeft. Met de woorden: ‘Aangenaam kennis te maken en tot een volgende keer,’ sluit Van Nieuwkerk het gesprek af. Maar Marli zou niet meer terugkomen.   

Wat de meeste mensen op dat moment niet weten, is dat de Denker eigenlijk al twee weken eerder haar opwachting zou maken bij het populaire VARA-programma, maar dat ze op het laatste moment gepasseerd wordt:

De druk om het als nieuwe en eerste vrouwelijke Denker des Vaderlands goed te doen bij DWDD was hoog. (…) De dag voor de bekendmaking belde de redactie dat ik die avond in de uitzending zou zijn. Er was echter een kleine maar: het kon zijn dat ik tijdens de uitzending gepasseerd zou worden door een minister die normaal nooit in het programma wilde komen opdraven. En nu wilde hij dat opeens wel. Een half uur na het begin, en nog voordat ik aan de beurt was geweest, kwam de minister binnenlopen.’ Uit: Leve de publieksfilosofie!.

De minister in kwestie is PvdA’er Jeroen Dijsselbloem van Financiën, die mag uitweiden over zijn ‘fittie’ met zijn Griekse collega Yanis Varoufakis. Hoewel DWDD Marli nog verschillende keren uitnodigt, kiest ze er uiteindelijk voor om de boot af te houden: ‘De flexibele wijze van uitnodigen met het risico dat het op het laatste moment niet doorging, liet zich niet goed combineren met de verplichtingen aan de universiteit en hogeschool,’ vertelt ze. ‘Bovendien beoogde ik juist met het ‘tussendenken’ om het denken letterlijk gestalte te geven tussen studenten, tussen culturen, tussen verschillende sociale klassen, tussen mensen in de metro.’

Bij DWDD komt Marli dan misschien niet meer, maar gedurende twee jaar werkt ze wel zo’n zeventig uur per week om de filosofie op andere manieren aan het publiek te brengen. Zo geeft ze meer dan honderd lezingen (gemiddeld één per week) door het hele land, reist ze af naar tientallen radio-uitzendingen (Marli’s favoriete media – tenzij de uitzendingen midden in de nacht waren – omdat je discussies daar naar een hoger niveau kan tillen), doet een tiental televisieoptredens (waarvan er één in Duitsland), schrijf diverse columns en opiniestukken (bijvoorbeeld voor de moslimkrant, het Humanistisch Verbond of het tijdsschrift Filosofie Magazine), geeft tientallen interviews en adviseert onder andere ministeries en Het Koninklijk Huis. En dan te bedenken dat de lijst nog maar een fractie is van alle verzoeken die binnenkomen.

‘Toen ik gepeild werd om de Denker des Vaderlands te worden, realiseerde ik me direct dat het een enorme impact zou hebben, vertelt Marli. ‘Niet alleen op mijn leven, maar ook op dat van mijn partner. Het eerste wat ik deed, was aan hem vragen wat hij ervan vond. Maar m’n man zei gelijk: “Doen”. Dat we nu bijvoorbeeld al twee jaar niet meer naar de film of het theater zijn gegaan, heeft ‘ie graag voor mij over.’   

Op de tussenvraag of ze nu van al die activiteiten rijk is geworden, reageert Marli ontkennend. ‘Met het geld wat ik extra verdien, betaal ik mijn assistent die alle aanvragen coördineert, en mijn webdesigner die mijn website onderhoudt. En ik vind mezelf al heel rijk. Als klein kind zag ik al dat allerlei materiële zaken zoals een auto of televisie helemaal niet bijdragen aan geluk. Dus als ik meer verdien, dan dat ik nodig heb, dan geef ik voor niets een lezing.

Tot de vele indrukwekkende gebeurtenissen tijdens het Denkerschap behoort een optreden in het Zeemanskerkje in Oudeschild op Texel. Ik was uitgenodigd om de vierde Rede van Texel uit te spreken, over vluchtelingen en achterblijvers. (…) De burgemeester leidde me in. Daarna beklom ik de kansel, die nog uit 1650 dateert. Het kerkje zat vol. (…) Mijn stelling dat de opvang van vluchtelingen baat heeft bij mensen die bereid zijn langdurig te investeren in de lokaliteit en de politieke gemeenschap, viel in goede aarde. Aan het einde van de lezing kreeg ik van de burgemeester een speciaal voor deze gelegenheid gegraveerde hoorn. Uit: Leve de publieksfilosofie!.

Een breed publiek bedienen is één ding, maar van de DdV wordt ook verwacht dat ‘ie ‘iets’ vindt van de actualiteit. In Marli’s geval betekent dat een ruchtmakend manifest over het vluchtelingendrama dat op 30 maart 2016 op de voorpagina van Trouw verschijnt, en waar ze een maand later op De HHs over in discussie gaat met hoogleraar Paul Scheffer.

Het manifest is een reactie op de deal tussen de EU en Turkije, waarmee Europa in Marli’s ogen de verantwoordelijkheid voor de vluchtelingen uit Syrië afkoopt. Samen met een hoogleraar ethiek kruipt Marli in de pen om te pleiten voor een open houding naar vluchtelingen.

Drie dagen na de publicatie herinnert Marli nog het belletje van haar zoon: ‘Ik ben supertrots op je, mam. Maar… had je je vooraf gerealiseerd dat je zoveel over je heen zou krijgen? Was je niet bang?’

Wat was er gebeurd? Na de publicatie van het manifest sprak Hanneke Groenteman er ’s avonds enthousiast over bij de DWDD, Vervolgens pikte GeenStijl het op, op de website van Trouw verschenen honderden, vaak anonieme, boze reacties, columnisten als Elma Drayer, Sylvain Ephimenco en Max Pam kropen op hun beurt in de pen om de auteurs een wereldvreemde visie te verwijten, in haar mailbox trof ze boze reacties en ten slotte nam de hoofdredactie van Trouw ook nog verschillende keren afstand van het manifest.

Volgens Marli hoort het erbij als je ingaat tegen beleid waarvan de politiek leiders en veel burgers menen dat het juist is. ‘Als ik terugkijk op de DdV-periode, dan concludeer ik dat moed misschien wel de belangrijkste eigenschap voor een publieksfilosoof is.’

Het manifest heeft er weliswaar niet toe geleid dat de EU-Turkijedeal werd teruggedraaid, maar er is (…) alle reden om de kwestie te blijven aankaarten. (…) het aantal vluchtelingen dat vorig jaar op de Middellandse Zee het leven liet, steeg volgens de UNHCR tot de recordhoogte van vijfduizend. De afhandeling van het terugsturen van vluchtelingen uit Europa verloopt bovendien zo traag dat tienduizenden onder erbarmelijke omstandigheden de winter in overvolle Griekse kampen doorbrachten. Aan de beloofde opname van geselecteerde vluchtelingen is slechts mondjesmaat voldaan. Voorlopig ben ik, kortom, over dit onderwerp nog niet uitgepraat of uitgedacht. Uit: Leve de publieksfilosofie!.

Onlangs gaf Marli het stokje door aan haar opvolger René ten Bos. Hoewel ze enorm dankbaar is voor de ervaring, vindt ze het na twee jaar ook wel fijn om een stap terug te doen. ‘Ik ben sinds een paar maanden oma en ik verheug me er enorm op om weer wat vaker een weekend vrij te hebben, zodat ik op mijn kleinkind kan passen.’

En hoe evalueert ze haar oorspronkelijke opdracht?: mensen laten zien dat je wat hebt aan filosofie. ‘Ik zie dat de publieksfilosofie steeds populairder wordt, bijvoorbeeld doordat universiteiten steeds meer belangstelling krijgen voor de maatschappelijke rol van de filosofie. Het vaak geuite verwijt dat de publieksfilosofie niet veel meer is dan het verkopen van tegeltjeswijsheden, heeft plaatsgemaakt voor een pragmatische bereidheid om te onderzoeken hoe de filosofie toegepast kan worden in de maatschappij en welke vaardigheden je studenten mee moet geven om dat voor elkaar te krijgen.’

En met die taak kan ze zelf verder ook aan de slag, want het DdV-avontuur heeft d’r een leerstoel Publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam opgeleverd.