Op weg naar de perfecte sportrolstoel

Twee docenten van De Haagse Hogeschool - Rienk van der Slikke en Annemarie de Witte - promoveren deze week respectievelijk aan de TU Delft en de Vrije Universiteit Amsterdam. Aan de basis van hun promotie staat onderzoek dat zij binnen het project De Perfecte Sportrolstoel hebben uitgevoerd. Een bijzonder project dat het resultaat is van een samenwerking tussen De Haagse, de TU Delft, UMC Groningen en VU Amsterdam.

Bo Kramer, rolstoelbasketbalster van teamNL. Foto door Marchollander.nl Bo Kramer, rolstoelbasketbalster van TeamNL. Foto’s: marchollander.nl

De sterkste, snelste en beste sportrolstoel: bestaat die eigenlijk wel? Is de wendbaarheid belangrijk of draait het om snelheid, balans of comfort? Op deze vragen moest het project De Perfecte Sportrolstoel antwoord geven. In 2013 diende projectleider Monique Berger van De Haagse een subsidieaanvraag in bij het Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA om hier verder onderzoek naar te doen. Het project had als doel de functionaliteiten van de rolstoel zo aan te passen dat atleten een topprestatie kunnen leveren. Met deze ambitie ging een team van academici, hbo-wetenschappers en vertegenwoordigers van sportbonden, NOC*NSF, revalidatiecentra en het bedrijfsleven in de afgelopen vier jaar aan de slag.

Het verschil tussen winst en verlies

De keuze van een sportrolstoel kan het verschil maken tussen winst en verlies, maximaal presteren of geblesseerd raken. De manier waarop de rolstoel wordt ingesteld en aangepast aan de atleet is hierbij doorslaggevend. Het project De Perfecte Sportrolstoel stond in het teken van het bereiken van de ideale interactie tussen rolstoel en atleet. “Annemarie heeft op basis van videoregistraties
observaties gedaan tijdens wedstrijden en Rienk heeft dit verfijnd door een sensorsysteem te ontwikkelen waarmee individuele rolstoelprestaties worden gemeten en precies wordt vastgelegd hoe de rolstoel wordt gebruikt”, vertelt Berger. “Hierdoor kunnen we in kaart brengen welke aspecten precies een rol spelen bij het maken van een zo goed mogelijk functionerende rolstoel die perfect bij zijn speler past. Zodat hij of zij tot een optimale sportprestatie kan komen. Met als resultaat dat we nu een methode hebben om dit voor elke rolstoelsport - van rolstoelbasketbal tot rolstoelrugby en rolstoeltennis -te analyseren.”

Mobiliteit in rolstoelbasketbal

Docente aan de HALO en onderzoeker Annemarie de Witte deed tijdens het project aan de VU Amsterdam onderzoek naar hoe de mobiliteit in het rolstoelbasketbal de prestaties van atleten beïnvloedt. Ze ontwikkelde een observatieschema waarin zij alle mogelijke acties van rolstoel en atleten vastlegde. Dit schema gebruikte zij om via videoanalyses inzicht te krijgen in hoe vaak deze handelingen tijdens wedstrijden worden verricht. Op basis hiervan ontwikkelde De Witte een veldtest die zij afnam bij topspelers van het Nederlandse team op Papendal. “Ook gebruikte ik de uitkomsten om te voorspellen welke kenmerken van rolstoel en atleet effect hebben op de sportprestatie. Zo keek ik tijdens een simulatietest welk effect de zithoogte, het gewicht en de grip hebben op de mobiliteit van rolstoelbasketballers”, vertelt ze. “Hiermee kan beter onderzoek gedaan worden naar het effect van de rolstoelinstellingen op de mobiliteit in het rolstoelbasketbal. Deze methode is ook gemakkelijk te vertalen naar andere sporten en we hopen dat uiteindelijk ook de gewone rolstoelgebruiker hiermee zijn voordeel kan doen.” Berger: “We willen deze methode bijvoorbeeld ook toepassen in revalidatiecentra. Zo kunnen we onderzoeken hoe de rolstoel voor het dagelijkse gebruik zo kan worden aangepast dat mensen zich hierin optimaal kunnen bewegen, hun mobiliteit wordt vergroot en hun fysieke belasting kan worden verlaagd.”

Meten van topprestaties in rolstoelsport

Rienk van der Slikke - onderzoeker en docent Bewegingstechnologie - ontwikkelde de ‘Wheelchair Mobility Performance Monitor’: een technologie om met kleine sensoren individuele rolstoelprestaties te meten. “De interactie tussen atleet, rolstoel en sport is bepalend voor prestaties in rolstoelsporten. De rolstoel is een verlengstuk van de atleet en moet worden meegenomen in de prestatiemeting. Tegelijkertijd brengt de rolstoel ook zijn eigen eigenschappen en effecten op de prestatie mee. Het ontwarren van de interacties tussen rolstoel, atleet en sport is niet alleen waardevol voor de rolstoelsport in het algemeen. Het helpt óók de atleet in zijn pogingen zijn prestaties te verbeteren en blessures als gevolg van overbelasting te voorkomen”, zegt hij. Van der Slikke verrichtte onder meer metingen bij de beste teams in het rolstoelbasketbal en bij internationale toppers tijdens het ABN AMRO World Tennis Tournament in 2017. “Deze metingen geven inzicht in de relatie tussen de fysieke beperking van de atleet en zijn prestaties. Ook geeft het een beeld van de samenhang tussen trainingen en wedstrijden, de instellingen van de rolstoel en de verschillen in prestatie tussen de rolstoelsporten”, aldus Van der Slikke. Atleten en coaches kunnen deze informatie gebruiken om trainingen en rolstoelinstellingen zo aan te passen dat de atleet in staat wordt gesteld een topprestatie te leveren.

Onderzoek slaat brug tussen onderwijs en sportwereld

Het project is het resultaat van een bijzondere samenwerking tussen kennisinstellingen en sportpraktijk. “Voor docenten en studenten heeft het de afstand tussen universiteit en hogeschool verkleind. De studenten van De Haagse zijn op de praktijk gericht en denken in praktische oplossingen. Ze hebben metingen verricht en ons ondersteund bij het verzamelen van data. De studenten van de TU Delft hebben bijvoorbeeld een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van algoritmes en denken en werken op een hoger abstractieniveau. Zo kwam een mooie wisselwerking tot stand”, vertelt Berger. Ook heeft het project bijgedragen aan de versterking van het internationale netwerk van de hogeschool op het gebied van sport en beweging. “We hebben samengewerkt met Loughborough University in het Verenigd Koninkrijk, Griffith University in Australië en het Canadian Sports Institute. Dit heeft veel studenten een mooie stageplek of afstudeerproject opgeleverd.”