Reshaping Business Education: wég van de mooie plek bij de afgrond

Hoe normatief of activistisch mag je als onderzoeker zijn? Jacco van Uden, lector Change Management binnen het kenniscentrum Digital Operations & Finance, heeft daar een uitgesproken mening over. “Met de onderzoekslijn Reshaping Business Education begeven wij ons op ongemakkelijk gebied. En toch moeten we onderkennen dat er iets wezenlijks moet veranderen in de manier waarop wij kijken naar economische groeimodellen. We willen praktijkgericht onderzoek doen naar een economie die deugt.”

Reshaping Business Educatiom “De klassieke economie heeft ons gebracht waar we zijn. Dat is best een mooie plek. Je kunt zeggen dat we heel veel hebben bereikt. Maar het is óók een plek op de rand van de afgrond. Het moet nu echt anders. Een economie die deugt is een economie die floreert zonder dat dit ten koste gaat van dingen die eindig zijn. Dan is het te weinig om te praten over green growth of smart growth.  Een economie die in klassieke zin wil blijven groeien, is onhoudbaar. Dat maakt ons onderzoek op verschillende niveaus ongemakkelijk.”  

Willen we dit écht?

Het is volgens Jacco van Uden allereerst nodig om samen te constateren dat de huidige groeimodellen onhoudbaar zijn. “We moeten omschakelen naar een andere manier van denken en waarderen. Dat is een lastige opgave. Afscheid nemen van tools en modellen uit de oude economie, terwijl we die van de nieuwe economie nog moeten vormgeven. Genoegen nemen met minder en bijvoorbeeld besluiten geen dikke auto op de oprit te zetten als je daar wél het geld voor hebt.” 

Veel mensen zullen de onderzoeksrichting van Reshaping Business Education ervaren als een terugval. Jacco: “Ik besef dat dit op het eerste gezicht geen gezellige onderzoekslijn is. Maar kijk eens wat we het afgelopen jaar gedwongen door COVID-19 aan CO2-reductie hebben bereikt. Dat was net zoveel als Europa normaal in één jaar uitstoot. En wat doet de overheid? Zij steunt met vele miljoenen de KLM, representant van de grote vervuilers, als ‘een pijler van de economie’. Dat is een doodlopende straat. We moeten, ook met onderzoek, investeren in een economie waarin welzijn centraal staat, en niet een achterhaalde definitie van welvaart.”

Blij met vergrootglas

Reshaping Business Education is een initiatief van het kenniscentrum Digital Operation & Finance van De Haagse Hogeschool, in samenwerking met het kenniscentrum Mission Zero, de faculteit Business, Finance & Marketing, de faculteit Management & Organisatie en de faculteit Bestuur, Recht en Veiligheid. 

Jacco: “Samen bouwen we met praktijkgericht onderzoek aan een economie die we kunnen uitleggen aan onze kinderen. In dat onderzoek proberen we barrières te slechten die deze volhoudbare economie in de weg staan. Hoe ziet die economie er überhaupt uit? Hoe nemen we mensen mee richting een nieuwe economie, terwijl de oude economie zo vertrouwd en comfortabel is? Wat zijn werkbare alternatieve economische modellen en tools? Ik ben blij dat deze vragen steeds meer onder een vergrootglas komen te liggen.”

Post growth entrepreneurship

Als onderzoeker mag je activistisch zijn, vindt Jacco. Hoe belangrijk zijn voor hem dan activistische ngo’s die de vinger op de zere plek van de onhoudbare economie leggen? Denk aan Milieudefensie die Shell heeft gedaagd voor de olievervuilingen in Nigeria. Aan Urgenda die de Nederlandse staat heeft gedaagd over zijn klimaatbeleid. “De rol van de ngo’s is onmiskenbaar belangrijk in het proces richting een volhoudbare economie. Wij richten ons meer op de bedrijven zelf: de koplopers die graag anders willen en de ‘grote jongens’ die wel willen, maar niet weten hoe ze het moeten doen.”

De kanteling is wellicht al in gang gezet, nu steeds meer bedrijven worstelen met strategische vraagstukken over duurzaamheid. “Maar minder onduurzaam is nog niet duurzaam op de langere termijn. We zijn niet geïnteresseerd in minder groei. Dan zeg je namelijk: we gaan op dezelfde weg door, maar proberen de schade zoveel mogelijk te beperken. Wij onderzoeken dan liever de mogelijkheden van post growth entrepreneurship. Daarin is groei geen doel in zichzelf meer, maar wil je organisaties laten floreren. Welke economieën en welke bedrijven kunnen floreren zonder te groeien? En hoe doen ze dat? Dat zijn voor Reshaping Business Education interessante vragen.”

Rentmeesterschap

Gevraagd naar aansprekende onderzoeken binnen deze onderzoekslijn, vertelt Jacco van Uden enthousiast over het promotievoorstel van Theo de Joode. Deze vraagt zich af hoe het onderwijs eruit zou zien als dat het klassieke aandeelhouderskapitalisme vaarwel heeft gezegd en zich laat leiden door rentmeesterschap. “Dus: beoordeel je wat je wilt gaan doen óók in het licht van hen die na ons komen, aan wie je een florerende wereld wilt nalaten? Of ben je er alleen op uit om hier en nu zo groot mogelijk uit te pakken? Wat zou die eerste benadering betekenen voor investeringsbeslissingen? Of voor integrated reporting waar collega-lector Martijn van der Linde zich mee bezighoudt?”

Deze ethische vragen zijn voor Jacco belangrijk. “Het knapste wat het klassieke economische denken voor elkaar heeft gekregen is dat het zichzelf ziet als amoreel, omdat de markt amoreel is. Dat is natuurlijk klinkklare onzin. Alsof achter economische modellen geen ideologische keuzes schuilgaan. Je kunt zeggen: de correcte prijs is de prijs waar vraag en aanbod elkaar ontmoeten. Maar achter zo’n opvatting schuilt een hele wereld van structurele ongelijkheid, van sociale en ecologische kosten die buiten beschouwing worden gelaten, van waardigheid etc. Neem je dat mee, dan wordt de ‘juiste prijs’ een stuk ingewikkelder.”

Bozige voorhoede

Jacco realiseert zich dat zo’n revolutionair andere manier van denken bedreigend kan zijn voor bedrijfsleven en onderwijs. “Stel dat je jarenlang enthousiast je studenten wegwijs hebt gemaakt in economische modellen die nu opeens niet meer zouden deugen. En dat we nog moeten onderzoeken wat daar dan voor in de plaats moet komen. Dat is spannend op een fundamenteel niveau.”

Hij ziet de spanning tussen enerzijds activistisch onderzoek en anderzijds het behoud van draagvlak binnen het onderwijs. “Maar als veranderkundige zeg ik dan óók, dat anticiperen op draagvlak een gemakkelijke manier kan zijn om broodnodige veranderingen kalt te stellen. Soms heb je een bozige voorhoede nodig die klein begint, maar waar je op een gegeven moment niet meer omheen kunt. Er zíjn ook op De Haagse nu al veel interessante onderwijspraktijken. Innovatieve docenten en studenten die vragen om een radicaal andere denkwijze of daar zelf mee komen. Wij als lectoren kunnen daar ons steentje aan bijdragen, met ons praktijkgericht onderzoek en in de vrije rol die we hebben binnen de hogeschool.”

Meer weten?

Wil je meer weten over de concrete onderzoeken in de onderzoekslijn Reshaping Business Education? Klik dan op de link