Integrale actie tegen hittegolven is nu noodzakelijk

Werk lokale hitteplannen uit om de kwetsbaren te beschermen tegen de komende hittegolven. Die zijn levensgevaarlijk, zegt Sylvia I. Bergh.

klimaatopwarming

De beelden en het stijgende dodental uit Canada wijzen ons op de grootste stille moordenaar van klimaatverandering: hittegolven. Tot nu toe overleden honderden mensen en dan met name ouderen aan de ongewoon hoge temperaturen.

Hittegolven zijn ook hier in Nederland intenser en komen vaker voor dan vroeger: als gevolg van de hittegolf in juli 2006 registreerde ons land duizend doden en stond daarmee op de vierde plaats van landen die in 2006 de meeste doden door rampen meldden. Vorige zomer hebben wij in Nederland voor het eerst een hittegolf meegemaakt waarbij de temperatuur vijf dagen op rij 35 graden of hoger bereikte. Deze trend gaat sneller dan de modellen voor klimaatverandering voorspellen. Bovendien verergert de Covid-19-pandemie het effect van hittegolven, omdat kwetsbare mensen terughoudend zijn om koele ruimtes te zoeken uit angst voor infectie.

Zijn we klaar voor de hittegolven die we deze zomer verwachten? Op basis van de inzichten die ik heb opgedaan in lopend onderzoek, geloof ik van niet. Nederland staat voor drie grote uitdagingen die we dringend moeten aanpakken.

Ten eerste moeten we een beter beeld krijgen van waar kwetsbare bevolkingsgroepen wonen en hoe we ze kunnen bereiken. De grootste kwetsbare groep vormen de ouderen. Zij wonen steeds langer thuis. Dat is het gevolg van overheidsbeleid om ouderen aan te moedigen langer in hun eigen huis te blijven wonen, en de gelijktijdige verlaging van de subsidies voor thuiszorg en mantelzorg.

Dit zorgt ervoor dat veel ouderen alleen thuis blijven wonen. Daarbij neemt bij het ouder worden de gevoeligheid voor hittestress toe. De dorstprikkel neemt af en de medicijndosering moet worden aangepast vanwege fysiologische veranderingen in het lichaam. Hierdoor neemt de gevoeligheid voor hittestress toe. Ouderen realiseren zich echter vaak niet dat ze zelf kwetsbaar zijn en zoeken niet tijdig hulp of negeren goedbedoelde risicocommunicatieadviezen.

Andere kwetsbare groepen zijn onder meer de lagere sociaal-economische lagen die het zich niet kunnen veroorloven om airco’s te kopen, een zonwering te installeren of ’s nachts liever niet hun ramen openen vanwege geluidsoverlast en veiligheidsproblemen.

Ten tweede moeten lokale overheden hun focus verleggen van ‘vergroening van de stad’ naar het helpen van kwetsbare groepen bij het verbeteren van hun eigen leefomgeving. Stadsbesturen besteden aanzienlijke budgetten aan vergroening.

Ontwerprichtlijnen ter verbetering van de leefbaarheid van de stad (bijvoorbeeld een koele ruimte binnen 300 meter loopafstand van elk huis) zijn veelal gunstig voor degenen die naar buiten kunnen en willen gaan. Voor ouderen met mobiliteitsproblemen of voor wie de uitdaging te groot is om naar de groene plekken te lopen zijn ze minder relevant.

Daarom hebben we overheidssubsidies nodig voor zuinige (zogenoemd ‘frugal’) innovaties zoals verkoelende dekens, koelsjaals, maar ook voor het installeren van zonweringen bij koophuizen. En we moeten bureaucratische obstakels wegnemen, zoals bouwvoorschriften die het plaatsen van zonneschermen om esthetische redenen verbieden.

Ten derde moet het Nationaal Hitteplan uit 2008 worden vertaald in lokale hitteplannen. Hoewel verschillende steden dergelijke lokale hitteplannen ontwikkelen, zijn ze nog niet verplicht en bestaat er vaak verwarring over wie verantwoordelijk is voor het maken en uitvoeren ervan (Gemeente, GGD, het Rode Kruis, enz.).

Een effectieve aanpak van de effecten van hittegolven vereist een integrale en inclusieve manier van werken op lokaal niveau, in plaats van dat verschillende afdelingen verschillende delen van het probleem los van elkaar aanpakken.

De gevolgen van hittegolven zijn ontzettend gevaarlijk voor kwetsbaren uit de samenleving. In Nederland zijn we op dit moment niet goed voorbereid om de negatieve effecten te mitigeren. Daarom is nu actie nodig, te beginnen bij het uitwerken van lokale hitteplannen. Er hangen mensenlevens van af.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 7 juli 2021

Sylvia I. Bergh is senior onderzoeker bij het Kenniscentrum Global Governance van De Haagse Hogeschool en hoofddocent in Ontwikkelingsmanagement en Governance aan het International Institute of Social Studies (ISS) aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.