Uiteindelijk zijn we mensen

Onze vrije samenleving staat op het spel. De wereld in de 21ste eeuw is een wereld van versnelde technologische ontwikkelingen als digitalisering, robotisering en een continue strijd om data. Filosoof Henriëtta Joosten schreef er een boek over. “Uiteindelijk zijn we mensen.”

Boekcover Publieke sfeer

Joosten, onderzoeker bij het lectoraat Filosofie en Beroepspraktijk en als hogeschooldocent werkzaam bij de faculteit IT & Design van De Haagse Hogeschool, beschouwt in haar laatste boek De publieke sfeer in de 21e eeuw de andere kant van onze digitale wereld. “Met de inzet van ICT creëren we een wereld met ongekende mogelijkheden. Neem de gezondheidszorg, een publieke voorziening waarbij techniek ons duidelijk steeds meer te bieden heeft. Maar er is een ‘maar’.”

En dat is ..?

“Informatie- en communicatietechnologie heeft een ongekende invloed op ons dagelijks leven. We raken gewend aan omgevingen die op onze individuele voorkeuren zijn afgestemd. Maar met de technologisering van onze samenleving komt het idee van een gemeenschappelijke wereld steeds meer in de verdrukking. En juist de zorg voor die gedeelde wereld staat centraal in de publieke sfeer.”

Hoe ziet die gemeenschappelijke wereld eruit?

“Mijn filosofie borduurt voort op de filosofie van Hannah Arendt, een politiek denker uit de 20ste eeuw. Zij gaat dieper in op het menselijk handelen en beschrijft de ‘vita activa’. Een driedeling tussen arbeiden - de alledaagse activiteiten die nodig zijn om te overleven -, werken - het maken van producten en diensten - en handelen. Bij dat laatste element gaat het over de ‘grotere’ zaken van het leven.”

Is het belangrijk om daarbij stil te staan?

“Er wordt in dit verband wel gesproken over de tweede geboorte: als volwassen mens neem je deel aan de samenleving door publiekelijk jouw antwoord op gemeenschappelijke vraagstukken te geven. Dat maak ons tot mens. Dat handelen vereist om even te stoppen met de waan van de dag en samen de vraag te stellen: Wat voor wereld zijn we eigenlijk aan het maken?”

En wat voor wereld is dat?

“Soms word ik zenuwachtig. Als je bijvoorbeeld leest dat in China een camera’s boven  zebrapaden hangen om te registreren wie er door rood loopt. Techbedrijven als Google worden steeds machtiger. In hun systemen verwerken zij bepaalde waarden en normen en dat beïnvloedt ons denken, zonder dat we weten welke richting die beïnvloeding opgaat, laat staan dat we ons ermee kunnen bemoeien. Alles wordt van je vastgelegd. Ook gemeenten weten steeds meer over je. In deze strijd om data lijken burgers steeds meer het onderspit te delven.”

Wat doet een gemeente in Nederland met onze data?

Een voorbeeld is de beoogde ‘slimme wijk’ in Helmond. Als inwoner krijg je huurkorting in ruil voor toegang tot je persoonlijke gegevens, zoals het meten van je rioolwater om het gemiddelde verbruik van medicijnen of drugs te meten. Maar ook welke route je naar huis loopt, de luchtkwaliteit en het lawaai op straat worden geregistreerd. Bedrijven kunnen hiermee hun producten testen en de gemeente kan met de data de publieke ruimte efficiënt inrichten. De insteek is dat de inkomsten uit data naar de mensen gaan die deze produceren. Maar wat nu als je het ontwerpprincipe gebruikt dat de gegevens in gemeenschappelijke handen – van de inwoners – komen? Dan zou je er ook samen over moeten beslissen. Grotere kans dat het publieke belang wordt gediend in plaats van het belang van bedrijven en individuen.”

Kunnen we het tij keren?

“Burgers moeten meer betrokken worden in de verdergaande digitalisering van de samenleving. We moeten er met zijn allen over praten of de huidige ontwikkeling wenselijk is. Als je alles overlaat aan experts, dan staat de vrije en veerkrachtige samenleving op spel.

Tegenhouden kunnen we de technologische ontwikkelingen niet, maar er is altijd keuzeruimte. We zullen van mens tot mens moeten spreken wat voor soort wereld we maken. En we zullen zelf die keuzes moeten kunnen maken. Mijn pleidooi is dan ook een pleidooi voor menselijke vrijheid. Want uiteindelijk zijn we mensen.

U kunt het boek hier bestellen.  de-publieke-sfeer-in-de-21e-eeuw-henrietta-joosten